|
|
|
Ratusz i rynek miejski |
|
|
| |
We wschodniej pierzei rynku ( patrz: stary plan miasta) stoi ciekawy architektonicznie ratusz. Jest to nieduża, ale masywna piętrowa budowla z wysoką wieżą i klasycystycznym wystrojem. Pierwsza wzmianka o przeworskim ratuszu pochodzi z 1473 r. Fundował go zapewne założyciel miasta, Jan z Tarnowa, a budował zamkowy budowniczy Wacław Klepacz. W XVII w. na starym zrębie powstała nowa budowla, która swój obecny wygląd zawdzięcza gruntownej przebudowie, dokonanej w 1909 r. według projektu inż. Sobolewskiego. |
Na parterze budynku, gdzie dawniej mieścił się zajazd, jest obecnie stylowa kawiarnia "Ratuszowa". Na wieży ratuszowej zegar, wykonany w 1909 r. przez krośnieńskiego zegarmistrza Michała Mięsowicza.
Ratusz wybudowany jest z cegły gotyckiej, podobnej do tej, która znajduje się w murach obronnych. Początkowo posiadał dach gontowy z drewnianą wieżyczką. Podczas kapitalnego remontu przeprowadzonego w roku 1909 zmieniono konstrukcję dachową, nadając jej formę mansardową i pokryto dachówką karpiową.
Elewację zachodnią, frontową, zamkniętą u góry gzymsem, wieńczy trójkątny przyczółek, na którego osi znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca herb miasta. Główne wejście stanowi portal frankowany pilastrami dźwigające belkowanie z trójkątnym przyczółkiem. W całość budowli od strony zachodniej wtopiona jest drewniana wieża.
Sień posiada spadek od wschodu w kierunku zachodnim, zgodnie z konfiguracją terenu. Do mniej więcej drugiej dziesiątki XIX wieku parter użytkowany był jako zajazd. Tu mieściły się miara i waga . W pierwszej połowie XX w. mieściła się tu też ochotnicza straż pożarna, wozownia, stajnia, magazyny i areszty.
Rynek miejski
Niemal pośrodku starego miasta znajduje się obszerny, czworoboczny rynek, z naroży którego wybiegają w różnych kierunkach ulice ( patrz plan starego miasta). Od północno-zachodniego narożnika rozpoczyna się ulica Grunwaldzka, stanowiąca drogę wylotową w kierunku Sieniawy, zaś od południowego zachodu wybiega ulica Juliusza Słowackiego, prowadząca do Kańczugi i Dynowa. Ul. Słowackiego nazywa się tak od 1909 r., kiedy to z okazji 100-lecia urodzin tego wielkiego poety, nadano dawnej ulicy Węgierskiej właśnie jej obecną nazwę. W obrębie rynku różnorodna zabudowa, złożona z parterowych bądź piętrowych domów i kamieniczek, architektonicznie raczej skromna, o typowym małomiasteczkowym wyglądzie. Wartość zabytkową ma tu jedynie kilka starszych obiektów, wśród których na wyróżnienie zasługują domy północnej pierzei rynku. Narożna kamieniczka pod nr 5, zwana starą apteką, połączona jest wspólną elewacją z domem nr 6. Oba budynki pochodzą z XVII-XIX w., a obecny wygląd otrzymały podczas remontu, dokonanego pod koniec lat międzywojennych. "Stara apteka" jest uważana za najstarszy zachowany dom mieszczański w Przeworsku, a mieszcząca się tu aktualnie apteka (obecnie sklepy AGD i odzieżowy), ma również wiekową metrykę. Na zapleczu budynku znajduje się XVII-wieczna oficyna z ciekawie sklepioną salą, nazwaną rycerską. Sąsiedni parterowy dom (nr 3), rodziny Mirkiewiczów, pochodzi z końca XVIII w. Kamieniczka pod nr 2, sięgająca początkami końca XVII w., w późniejszych okresach przebudowywana, ma zachowane sklepienia piwnic i parteru. W zachodniej pierzei rynku widać trzy charakterystyczne domy (nr 16, 17 i 18), ustawione krótszą ścianą do frontu.
Warto jeszcze wspomnieć, że w północno-zachodniej stronie rynku, u wylotu ul. Krakowskiej, w miejscu obecnego budynku GS(tzw. czerwona kamienica), stał niegdyś obszerny budynek sądów ziemskich, zwany starym sądem, pochodzący z XVII, a być może nawet z XVI w. Ten cenny obiekt został zburzony przez Niemców w 1940 r., podczas przebudowy drogi
Na placu opodal ratusza stoi pomnik króla Władysława Jagiełły, wzniesiony w 1910 r., w pięćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem. W 1940 r. z polecenia władz niemieckich pomnik usunięto. Ocalała kamienna rzeźba przechowywana była przez cały czas okupacji w stajni miejskiej. Po wojnie wróciła na swe dawne miejsce. W 1960 r., z okazji obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, na cokole pomnika wmurowano nową tablice. W okresie międzywojennym istniał zwyczaj zbierania się pod pomnikiem na św. Jana (w dniu 27 grudnia) tłumu bezrobotnych, wśród których bogaci chłopi dokonywali najmu służących i parobków na następny rok.
W rynku była niegdyś studnia miejska, o której wiemy, że istniała już w XVIII w.
Za ratuszem położony jest drugi plac rynkowy, noszący imię Adama Mickiewicza, dawniej zwany małym lub górnym Tynkiem albo placem św. Katarzyny. Jest to nieduży, czworoboczny plac, służący przez wieki za targowisko, które ostatecznie zlikwidowano w 1968 r. Obecną nazwę otrzymał w 1898 r. z okazji obchodów 100 rocznicy urodzin poety. Na placu tym stał do 1793 r. kościół misyjny pod wezwaniem św. Katarzyny, istniał on już w 1375 r., a w 1393 r. został podniesiony do godności parafii. Jak już wiemy, w tym rejonie miasta położona była przedlokacyjna osada (podgrodzie) Przeworska. W północnej stronie placu stała niegdyś żydowska synagoga, spalona przez hitlerowców w 1939 r. W południowej stronie placu stoją dwa domy (nr 7 i 11) murowano-drewniane z XIX w., o ciekawej konstrukcji i architekturze.
Z południowo-wschodniego narożnika pl. Mickiewicza wybiega w kierunku wschodnim ul. Bernardyńska. Niezwykle ciekawa, wprost urokliwa, jakby żywcem przeniesiona z XIX-wiecznej pocztówki we współczesny, ruchliwy świat. Po obu jej stronach stoją małe, przeważnie drewniane domy, często pochylone pod ciężarem lat, ale czyste i schludne. Zainteresowanie wzbudza ich różnorodna architektura i rozmaitość konstrukcji. Zabudowa tej ulicy pochodzi przeważnie z przełomu XIX j XX w., choć niektóre starsze domy sięgajg końca XVIII w. Murowany budynek nr 1, mieszczgcy obecnie Zakład Dziewiarski, pochodzi z XVIII w. Niegdyś służył za koszary dla wojsk austriackich, a od 1902 r. był siedzibą Towarzystwa Mieszczańskiego "Gwiazda", stąd powszechnie nazywany jest on "Gwiazdą". Pobliski dom nr 3, należący do rodziny Cwierzów, to ładny drewniany budynek konstrukcji przysłupowej, z dachem czterospadowym, krytym gontem. Na belce stropowej odnotowana została data jego budowy - 31 lipca 1794 r. W 1959 r. budynek został poddany gruntownej konserwacji. Następny budynek nr 5, drewniany, z murowaną ścianą frontową, jest jeszcze starszy, budowano go w 1731 r. Z pozostałych obiektów do ciekawszych należy dom nr 9 rodziny Mirkiewiczów z 1822 r., dom nr 18 rodziny Trybalskich z połowy XIX w. oraz domy nr 7 i 20 z XIX w. l jeszcze jedna ciekawostka. Wyróżniający się architekturą dcm nr 2, został wybudowany w 1960 r. z gliny przez inż. S. Żuka.
(na podstawie strony "Przeworsk i okolice")
|
|
|
|
